Isipin mong nakatayo ka sa isang mataas na talampas. Sa harap mo ay lumalatag ang isang malawak na tanawin, at sa lahat ng direksiyon ay may mga daang matagal nang nalakaran: ang malapad na lansangan ng kapitalismo, ang makitid na landas ng sosyalismo, ang paliko-liko at mala-mosaikong mga landas ng demokrasya, ang mabatong mga ruta ng martsa ng mga awtokrasya. Bawat isa sa mga daang ito ay may bakas ng mga paa ng buong salinlahi, bawat isa ay may sariling kasaysayan. At bawat isa sa kanila, kung titingnan mo nang mabuti, ay nagtatapos sa iisang pader.
Ramdam natin ang pader na ito, kahit hindi natin ito pinapangalanan. Ramdam natin ito sa mga ulat tungkol sa klima na sunud-sunod na dumarating, sa mga nasusunog na kagubatan at sa mga dagat na labis na umiinit. Nakikita natin ito sa agwat ng mayaman at mahirap na lalo pang bumubuka sa bawat krisis, at sa mga hindi nakikita na wala nang puwang sa mundo ng trabaho. Nararanasan natin ito sa mga demokrasyang umuuga at sa mga awtokrasyang lumalakas dahil gumuho na ang tiwala. At naaamoy natin ito sa digital na ulap ng walang katapusang mga abiso, sa mga algorithm na lumalamon sa ating oras, gumagabay sa ating mga isip at unti-unting nagpapagutay sa ating pagkatao.
Ang aklat na ito ay pagtatangkang gumuhit ng isang daan na hindi nagtatapos sa pader na iyon. SOLIS ang tawag dito, at hindi ito plataporma ng partido, hindi relihiyon at hindi estado. Ito ay balangkas ng isang kaayusang panlipunan na makatatagal sa mga kalagayan ng siglong ito: isang kaayusang nananatiling makatarungan kahit nagkakamali ang mga taong nasa loob nito, na lumalabas na mas malakas mula sa mga krisis at kayang iwasto ang sarili. Bago magsimula ang balangkas, kailangang maging malinaw kung bakit ito kailangan.
Ang patay na dulo ng mga itinatag na kaayusan
Sa takbo ng kasaysayan nito, nakalikha ang sangkatauhan ng ilang malalaking balangkas ng kaayusan, at bawat isa sa kanila ay may tunay na naiambag.
Pinakawalan ng kapitalismo ang kasaganaan at ang kakayahang lumikha sa sukat na walang kapantay. Kasabay nito, dinambong nito ang likas na mga batayan ng buhay at hinati ang mga lipunan. Sineryoso ng sosyalismo ang pangako ng pagkakapantay-pantay, at sa tunay nitong anyo ay sinakal nito ang kalayaan at ang diwa ng paglikha. Binigyan ng demokrasya ng tinig ang mga tao, at umaabot ito sa hangganan kung saan ang maraming tinig ay nagiging ingay na walang direksiyon, na kulang sa mga mekanismo ng pagwawasto sa sarili. Ipinakita ng awtokrasya ang pagiging desidido at ang kaayusan, kapalit ng dangal at ng malikhaing lakas na kung wala ay walang lipunang nananatiling buhay.
Wala sa mga balangkas na ito ang basta mali. Bawat isa ay umabot sa isang panloob na hangganan na hindi nito malalampasan sa sarili nitong lohika. At ang mga hangganang ito ay lumilitaw nang ganito katalas ngayon dahil ang mga kalagayang pinagmulan ng mga kaayusang iyon ay lubos nang nagbago. Ang malalaking hamon ng kasalukuyan ay hindi na pambansa, hindi na hiwa-hiwalay at hindi na mabagal. Ang pagbabago ng klima, ang pagtitipon ng yaman sa iilan, ang malawakang pagbabagong dulot ng digital na teknolohiya at ang pagguho ng iisang ugnayan sa katotohanan ay magkakaugnay. Pinalalakas nila ang isa’t isa at mas mabilis silang umuusad kaysa kayang tugunan ng mga itinatag na institusyon. Ang kaayusang binuo para sa mas mabagal at mas hiwalay na mundo ay hindi na mapagkakatiwalaang makapamahala sa isang magkakaugnay at bumibilis na mundo. Hindi tayo humaharap sa isang sirang ngipin ng gulong na mapapalitan. Humaharap tayo sa isang makinang ang disenyo ay hindi na akma sa mga kalagayan.
Sa ganitong konteksto, hindi itinuturing ng SOLIS ang sarili bilang isa pang ideolohiya. Ito ang tugon sa isang mahinahong pagsusuri ng kung ano ang kulang, at ang tugong ito ay mauuwi sa apat na pangangailangan.
Una, kailangan ang isang kaayusang nagbabalanse sa tao, sa planeta at sa teknolohiya, sa halip na ipailalim ang isa sa iba: hindi ang tao sa ibabaw ng kalikasan, hindi ang makina sa ibabaw ng tao, at hindi ang ekonomiya sa ibabaw ng lahat. Ikalawa, kailangan ang isang kaayusang hindi nagpapalaki ng panandaliang tubo kundi nakatuon sa pagtatagal, sa katatagan at sa sama-samang kapakanan. Ang paglagong umuubos sa mga batayan ng sarili nitong posibilidad ay hindi pag-unlad. Ikatlo, kailangan ang isang kaayusang nagtataguyod ng imbensiyon nang hindi isinasakripisyo ang mga etikal nitong hangganan. Inilalagay nito ang pinakamakapangyarihang mga kasangkapan ng kasalukuyan, mula artipisyal na intelihensiya hanggang inhinyeriyang henetiko, sa paglilingkod sa tao, sa halip na isuko ang tao sa mga ito. Ikaapat, kailangan ang isang kaayusang pinagsasama ang kakayahan at ang budhi, hindi sa pamamagitan ng pamimilit, pera o pag-iipon ng kapangyarihan, kundi sa pamamagitan ng kahulugan at iisang direksiyon. Ang pinakamalalalim na pagbabago sa kasaysayan ay hindi kailanman puro teknikal. Lagi rin silang mga kilusang pangkultura at etikal.
Madaling tumutol na utopiko ang ganitong balangkas. Ngunit hindi ito nakasandig sa pag-aakalang may mas mabuting sangkatauhan. Nakasandig ito sa pagkaunawa na ang pagpapatuloy sa dating gawi ang siyang tunay na malabong mangyari. Sa isang mundong iisa ang kapalarang ekolohikal, teknolohikal at heopolitikal, ang pagpapatuloy ng umiiral ay hindi ligtas na pagpipilian kundi ang pinakamapanganib sa lahat. Itinatayo ng SOLIS ang sarili sa matitibay na bahagi ng karanasan ng tao, sa kakayahang lumikha, sa lalim ng etika at sa kakayahang mag-isip nang lampas sa sariling kagyat na kapakanan, at pinagbubuklod ang mga ito sa isang kaayusang kayang magpasan.
Ang sangkatauhan sa sangandaan
Kailanman ay hindi pa nagkaroon ang sangkatauhan ng ganito kalaking kapangyarihan sa sarili nitong kapalaran. Kaya nating baguhin ang mga gene, lisanin ang planeta, gawing iisang pag-uusap ang buong mundo, at gamitin o wasakin ang mga likas na yaman sa lawak na hindi maisip ilang dekada pa lamang ang nakararaan. At kailanman ay hindi pa tayo napakalapit sa bangin, sapagkat ang kapangyarihang nakamit natin ay hindi sinabayan ng paglago ng karunungan, ng pag-iingat at ng malasakit sa kapwa. Kaya ang pag-abot ng mga itinatag na kaayusan sa kanilang hangganan ay hindi abstraktong diyagnosis. Makikita ito sa ilang sabay-sabay na krisis na bawat isa ay mabigat na sa sarili, at sa pagkakaugnay lamang nila lumilitaw ang tunay na larawan.
Ang krisis na ekolohikal ang pinakapundamental, dahil sinasaklaw nito ang materyal na saligan ng bawat lipunan. Ang paraan ng ekonomiya na umuubos ng likas na yaman nang mas mabilis kaysa sa kanilang panunumbalik, at itinuturing ang katatagan ng klima na libreng pamana, ay sumisira sa mga kondisyon ng sarili nitong pagpapatuloy. Walang kasaganaan at walang pag-unlad ang matatag na matitiyak sa isang planetang nawalan ng balanse. Ang krisis na panlipunan ay makikita sa pagtitipon ng yaman at pagkakataon sa iilan na umuuka sa pagkakabuklod ng mga lipunan. Kung saan masyadong lumalawak ang agwat ng pakikilahok at pagkakatiwalag, nawawalan ng nararanasang batayan ang pangako ng pagkakapantay-pantay sa harap ng batas, at kasama nito ang tiwalang nagpapasan sa bawat kaayusan. Ang krisis na teknolohikal ay may sariling uri, dahil hindi lamang nito binabago ang mga kasangkapan kundi ang tao mismo. Ang mga digital na sistema ngayon ang nagtatakda kung ano ang napapansin ng mga tao, kung paano sila humahatol at kung saan nila itinutuon ang kanilang atensiyon. Kung saan nagsisilbi lamang ang mga sistemang ito sa pagkakakitaan mula sa atensiyon, umuusbong ang isang tahimik na pagmamaneho na nakatatakas sa malay na kontrol.
Ang krisis na pampulitika ay bunga ng mga nauna. Kung saan hindi na kaya ng mga institusyon ang mga problema, naglalaho ang tiwala. Kung saan naglalaho ang tiwala, lumalakas ang mga simpleng sagot na hindi lumulutas sa mahihirap na kalagayan kundi nagtatago sa mga ito. Umuuga ang matatatag na demokrasya, at nagiging kaakit-akit ang mga modelong awtoritaryo dahil nangangako sila ng kakayahang kumilos. Sa huli, ang krisis ng kahulugan ang pinakamahirap makita ngunit ang may pinakamalalim na epekto. Ang kaayusang tumitingin sa tao pangunahin bilang mamimili, lakas-paggawa at datos ay nag-iiwan ng isang tanong na hindi mapatatahimik: para saan ang lahat ng ito. Hindi na natin alam kung ano ang sapat, kung ano ang mabuti at kung ano ang ibig sabihin ng “tayo”. Pinapalitan ng pagkonsumo ang kahulugan, pinapalitan ng libangan ang tunay na pagharap sa mga tanong, pinapalitan ng kahusayan ang pagkatao. Kung walang matibay na sagot sa tanong ng kahulugan, gumuguho ang panloob na tibay na pinagkukunan ng mga lipunan ng kanilang lakas na tumindig.
Hindi malulutas ang mga krisis na ito nang isa-isa o sunud-sunod, dahil nakasalalay ang bawat isa sa iba. Dito mismo nakaugat ang dahilan ng isang balangkas na buo at iisa: ang kaayusang tumitingin sa ekolohiya, ekonomiya, batas, edukasyon, kultura at teknolohiya bilang magkakahiwalay na sangay ay mabibigo sa mga pinagdugtungan, kung saan naroroon ang tunay na mga problema. Kaya hindi nagsisimula ang SOLIS sa iisang reporma kundi sa kabuuang ugnayan.
Ang limang etikal na saligan
Bawat pangmatagalang kaayusan ay nangangailangan ng pundasyong mas malalim kaysa sa mga batas, teknolohiya at institusyon nito, sapagkat nagbabago ang mga ito habang ang pundasyon ay kailangang patuloy na magpasan. Hindi ito gawa sa semento, hindi sa pera at hindi sa kapangyarihan, kundi sa mga pagpapahalaga. Sa SOLIS, lima ang mga saligang ito. Hindi sila inilalahad dito bilang pahayag ng pananampalataya kundi bilang mga prinsipyong may bisa: bawat isa sa kanila ay nagsasara ng pinto sa ilang uri ng kaayusan at may kaakibat na tiyak na mga bunga sa mga institusyon.
Ang dangal ng tao
Nasa gitna ang tao bilang halaga sa kanyang sarili, hindi bilang kasangkapan: anuman ang pinagmulan, kasarian, edad, paniniwala o kakayahang magtrabaho. Hindi ibig sabihin nito na pare-pareho ang lahat ng tao, ngunit pantay-pantay sila sa halaga. Ang kaayusang sineseryoso ang prinsipyong ito ay hindi maaaring hatiin ang mga tao sa may silbi at walang silbi, at hindi maaaring pabayaan ang sinuman dahil itinuturing siyang hindi produktibo. Ang isang siyamnapung taong gulang na babaeng may demensya ay hindi pasanin. Bahagi siya ng pamayanan na may karapatan sa pag-aalaga. Ang isang refugee ay hindi gastusin. Isa siyang tao na may kasaysayan, sakit at pag-asa. Ang bunga nito sa mga institusyon ay isang batayang panustos na hindi nakasalalay sa kasaysayan ng trabaho, at isang batas na nagtatanggol sa mahina gaya ng pagtatanggol nito sa malakas.
Ang balanse ng indibidwal at pamayanan
Ang tao ay hindi isang nag-iisang mandirigma at hindi rin isang bahagi lamang ng kolektibo. Siya ay isang panlipunang indibidwal na nangangailangan ng kalayaan upang lumago at ng pamayanan upang umunlad. Nagtatapos ang kalayaan ng isa kung saan winawasak nito ang kapakanan ng pamayanan. Ang kapakanan ng pamayanan ay hindi maaaring itakda sa paraang dinudurog nito ang dangal ng isa. Ang balanseng ito ay hindi isang kalagayan kundi isang buhay na sayaw na kailangang paulit-ulit na timbangin. Nangangailangan ito ng mga institusyong gumagawa mismo ng pagtitimbang na ito, sa halip na magpasya sa iisang panig lamang. Hindi maaaring iwasan ng isang negosyo ang mga pamantayang pangkapaligiran para kumita nang higit sa maikling panahon, dahil napipinsala nito ang pamayanan. Ngunit hindi rin maaaring magpasya ang pamayanan kung ano ang mabuti para sa lahat nang hindi isinasangkot ang mga tao, nang walang pakikilahok, diyalogo at paggalang.
Ang pananagutan sa planeta
Ang Daigdig ay hindi tanawin sa likod ng entablado at hindi bodega ng hilaw na materyales. Ito ang buhay na daigdig na sinasandalan ng bawat lipunan: isang sistemang may buhay na hindi natin pinaghaharian kundi kinabibilangan natin. Mula rito nagmumula ang tungkulin sa isang paggamit na nagpapahintulot ng panunumbalik, sa pinakamataas na pag-iingat sa anumang panghihimasok sa mga ekosistema, at sa pangangalaga sa mga likas na saligan bilang pangunahing gawain at hindi bilang pangalawang usapin. Ang prinsipyong ito ay hindi moral na dagdag kundi kondisyon ng pananatiling buhay: walang sistema, walang kasaganaan at walang pag-unlad ang mananatili sa isang planetang naghihingalo. Ito ang dahilan kung bakit sa SOLIS ay hindi maaaring angkinin nang pribado ang mga likas na saligan, at kung bakit may sariling tinig ang buhay na daigdig sa mga pasya ng kaayusan.
Ang pagtataguyod ng kaalaman at karunungan
Hindi ibinabatay ng SOLIS ang mga pasya nito sa kapangyarihan, pera o ideolohiya, kundi sa pinakamahusay na kaalamang makukuha, kaakibat ng etikal na paghatol. Ang kaalamang walang etika ay maaaring makasira, ang kapangyarihang walang kaalaman ay bulag. Sa pagsasanib lamang nila ito nagkakaroon ng tibay. Mula rito nagmumula ang tungkulin sa tuloy-tuloy na pananaliksik, sa kakayahang masuri ang mga palagay at sa bukas na akses sa kaalaman. At mula rito nagmumula ang pagkaunawa na hindi sapat ang talino lamang. Kailangan ang malayong pananaw na isinasaalang-alang ang mga bunga sa loob ng maraming salinlahi, at ang kababaang-loob na tanggaping maaaring mali ang sarili. Ang dalawang ito nang magkasama ang tinatawag nating karunungan.
Ang pangmatagalang katatagan
Ang halaga ng isang kaayusan ay hindi napatutunayan sa panahon ng katahimikan kundi sa panahon ng krisis. Kaya itinayo ang SOLIS para sa katatagan. Natututo ito, dahil kaya nitong iwasto ang sarili. Malakas ito, dahil desentralisado ang pagkakaayos nito. At naaangkop ito sa pagbabago, dahil sineseryoso nito ang puna. Isang sistemang pangkalusugan na nakaliligtas sa isang salot nang hindi bumabagsak. Isang grid ng enerhiya na sinasalo ng ibang bahagi ang pagkasira ng isa. Isang publikong nakakikilala ng kasinungalingan bago pa ito tumalab. Ganyan ang anyo ng katatagan. Sa isang hinaharap na hinuhubog ng mga kawalang-katiyakang ekolohikal, heopolitikal at teknolohikal, ang kaayusang ito ay hindi lamang dapat makaraos. Dapat itong lumabas mula sa pasakit na mas malakas kaysa dati.
Ang limang saligang ito ang panukat na mapagtitimbangan ng bawat susunod na kabanata. Sila ang kompas na nagtuturo ng direksiyon sa bawat pasya, at sila rin ang kondisyon upang ang maraming hiwa-hiwalay na tuntunin ay maging isang kaayusan at hindi tagpi-tagping gawa. At higit pa sila sa mga tuntunin para sa mga institusyon. Isa rin silang saloobin na maaaring kalakihan ng mga tao: paggalang sa lahat ng buhay, katapatan sa salita at gawa, pananagutan sa sariling mga kilos, pangangalaga sa mahihina, at pagkilala sa kalayaan ng iba bilang kondisyon ng sariling kalayaan. Hindi tayo nagtatayo ng bahay na baraha. Nagtatayo tayo ng pundasyong dapat pang magpasan sa loob ng isandaan at limandaang taon: isang buhay na sistemang kayang lumago, matuto, mabigo, magpanibago at paulit-ulit na bumangon.
Ang makitid na ubod at ang malawak na kalayaan
May isang maling akala na kailangang alisin mula pa sa simula. Ang pagkakasandig ng SOLIS sa limang saligang hindi maaaring pagtawaran ay hindi nangangahulugang itinatakda nito sa tao kung saan binubuo ang mabuti niyang buhay. Ang mga saligan ay isang makitid at matibay na ubod. Sa ibabaw nito ay may malawak na kalayaan. Kung ano ang kahulugan, kaligayahan at kaganapan, at kung aling mga landas ang patungo sa mga ito, ay hindi itinatakda ng kaayusan kundi ng bawat tao at bawat pamayanan para sa kanilang sarili. Ang kaayusang magtatakda rin nito ay hindi na magiging balangkas kundi isang pananaw sa mundo na itinataas ang sarili bilang batas. Kaya mahigpit na pinaghihiwalay ng SOLIS ang para sa lahat at ang pag-aari ng bawat isa: isang makitid na sahig ng hindi maaaring pagtawaran, at sa ibabaw nito ang lawak ng pagkakaiba-iba. Bumabalik ang paghihiwalay na ito sa buong akda, mula sa kultura hanggang sa kaayusang pandaigdig, at ito ang dahilan kung bakit hindi kinatatakutan ng SOLIS ang pagkakaiba-iba kundi kailangan ito.
Pamamaraan at pagkakabuo ng akda
Ang hangarin ng akdang ito ay nangangailangan ng tiyak na pamamaraan, at makabuluhang ilahad ito bago isa-isahin ang bawat larangan.
Ang unang pasya ay ang pag-uugnay ng prinsipyo at institusyon. Ang pagpapahalagang hindi isinasalin sa isang tuntuning masusuri, sa isang proseso o sa isang institusyon ay nananatiling walang bunga. Kaya hindi nasisiyahan ang akdang ito sa paglalarawan lamang ng mga kanais-nais na kalagayan. Pinapangalanan nito, hangga’t kaya, ang mga mekanismong nagpapanatili sa mga ito, lalo na para sa pagkakataong may ilang kalahok na magtatangkang samantalahin ang kaayusan. Kaya saanman ipinakikilala ang isang prinsipyo, laging dapat itanong kung paano ito tinitiyak. Ang ikalawang pasya ay ang paglalapat ng kaayusan sa sarili nito. Ang pinakamahirap na tanong ng bawat kaayusang panlipunan ay hindi kung paano nito pinamamahalaan ang mga mamamayan, kundi kung paano nito nililimitahan ang sarili nitong kapangyarihan. Hindi ito sinasagot ng SOLIS sa pamamagitan ng isang pinakamataas na lupon ng kontrol na mananatili mismong walang kontrol. Inilalapat nito ang parehong mga prinsipyo sa sarili nitong mga institusyon: transparency, paghahati ng kapangyarihan, pananagutan sa mamamayan, proteksiyon laban sa pag-agaw. Ang kaisipang ito ang nagpapasan sa kabanata tungkol sa kaayusan ng kapangyarihan at bumabalik sa buong akda. Ang ikatlong pasya ay ang katapatan sa sariling balangkas. Kung saan ang isang solusyon ay paglapit lamang, sinasabi ito ng akda. Kung saan maaaring mabigo ang isang landas, pinapangalanan nito ang panganib.
Sa saligang ito lumalatag ang pagkakabuo ng akda. Inilalatag ng unang kabanatang ito ang etikal na pundasyon. Binabalangkas ng ikalawa ang kaayusan ng kapangyarihan: ang mga saligang karapatan, ang Singsing ng mga institusyon at ang publiko. Ang ikatlo ay tungkol sa batas, ang ikaapat sa seguridad, depensa at kapayapaan, ang ikalima sa ekonomiya at likas na yaman, ang ikaanim sa planeta. Susunod ang edukasyon at kaalaman, kalusugan at kapakanan, kultura at kahulugan, gayundin ang teknolohiya, artipisyal na intelihensiya at ang lugar ng sangkatauhan sa mas malawak na kabuuan. Ang ikalabing-isang kabanata ay para sa mga bata at pamilya bilang pundasyong sinasandalan ng bawat pangmatagalang pagbabago, ang ikalabindalawa sa landas mula sa umiiral tungo sa kaayusang ito, ang ikalabintatlo sa ugnayan ng SOLIS sa mundo. Isang pangwakas na kabanata ang nagbubuod sa mga saligan at bahagi at tumatanaw sa hinaharap.
Sa mga kabanata dalawa hanggang labintatlo ay may isang babaeng nagngangalang Mara. Gawa-gawa lamang siya, gayundin ang lungsod sa tabi ng ilog na kanyang tinitirhan. Ngunit ang lahat ng nangyayari sa kanya ay eksaktong ang binabalangkas ng aklat na ito. Kaya siya naroroon sa simula ng bawat kabanata: upang hindi lamang maunawaan ang kaayusan kundi makita rin ito.
Nakasandig sa isa’t isa ang mga larangan, ngunit bawat isa ay mauunawaan din nang mag-isa, kaya maaaring basahin ang akda mula simula hanggang wakas o tuklasin ito ayon sa pinipiling bahagi. Hindi lahat ng tao ay nag-iisip sa iisang pagkakasunod: may dumarating sa pamamagitan ng kalikasan, may sa pamamagitan ng edukasyon, may sa pamamagitan ng tanong tungkol sa kahulugan. Kaya ang akda ay isang lambat at hindi isang andamyo, at gayunman ay bumubuo ito sa huli ng iisang larawan. Hindi ito tekstong pampakalma. Ito ay balangkas na inilalatag para sa masusing pagtatalo, isinulat para sa lahat ng naniniwalang posible hindi lamang ang pamamahala sa umiiral kundi isang kaayusang lubos na naiiba at kasabay nito ay matibay.