Tổng quan về năm nền tảng
Ở cuối tác phẩm này, đáng để hỏi SOLIS thực chất là gì và điều gì phân biệt nó với những bản phác thảo khác. Câu trả lời là: SOLIS không phải là một bộ luật cứng nhắc, không phải một tuyên ngôn bất biến và không phải một mô hình làm sẵn đem chụp lên một xã hội. Nó là một hệ thống biết học hỏi và không ngừng phát triển, một khuôn khổ, một thái độ, một chiếc la bàn, phải được thổi sức sống mới vào trong mỗi xã hội và mỗi thế hệ. Dù linh hoạt đến đâu, nó vẫn được giữ lại với nhau bởi năm nền tảng, chạy như một sợi chỉ đỏ xuyên qua mọi lĩnh vực và tạo thành xương sống đạo đức của nó.
Phẩm giá con người không chỉ đòi hỏi không làm hại ai, mà còn đòi hỏi chủ động lo cho mỗi con người có thể phát triển trọn vẹn. Nó là nền móng tuyệt đối mà không sự cân nhắc nào được hạ xuống thấp hơn, và nó cũng dành cho cả người đã gây ra tội lỗi. Sự cân bằng giữa cá nhân và cộng đồng giữ gắn kết những gì mà các trật tự khác đem đặt đối đầu nhau. Tự do không có trách nhiệm là vô tâm, trách nhiệm không có tự do là áp bức, và tự do đích thực nảy sinh ở nơi con người nhận ra trách nhiệm của mình và gánh vác nó từ niềm tin. Trách nhiệm với hành tinh biến Trái Đất thành thế giới sống, không chỉ bị tổn hại ít hơn mà còn được chữa lành, và trao cho nó một tiếng nói trong mọi quyết định. Vun đắp tri thức và minh triết đặt trật tự trên những hiểu biết tốt nhất và trên sự phán đoán biết cách diễn giải chúng, và trên điều rằng mọi tri thức đều để ngỏ và mọi thẩm quyền đều có thể bị chất vấn, kể cả thẩm quyền này. Cuối cùng, sức chống chịu lâu dài xây mọi thứ phải gánh đỡ theo cách phân tán, có khả năng học hỏi và thích ứng, để trật tự bước ra khỏi áp lực mạnh mẽ hơn, thay vì gãy vỡ dưới nó.
Tuy nhiên những giá trị này sẽ chẳng để lại hệ quả gì nếu tác phẩm không đặt bên cạnh chúng các thể chế. Câu hỏi khó nhất, câu hỏi về quyền lực, SOLIS không trả lời bằng một cơ quan tối cao, mà bằng một chiếc vòng không có đỉnh, neo trong nhân dân và được bảo vệ trước sự thâu tóm lâu dài bằng bốc thăm, luân phiên, bãi miễn và sự tách biệt giữa tri thức và quyết định. Nó không xóa bỏ nền kinh tế, cũng không lập kế hoạch cho nó theo kiểu toàn tri, mà giới hạn thị trường: cung ứng cơ bản như một quyền được hưởng, hàng hóa tự chọn qua một phương tiện giá trị không thể tích trữ, với giá cả hình thành từ những tín hiệu phi tập trung trong các giới hạn sinh thái và xã hội, và một nguồn vốn nằm trong nhiều bàn tay. Nó bảo vệ không gian công cộng không bằng một bộ sự thật, mà bằng một thủ tục có nghĩa vụ chứng minh, quyền khiếu nại và ranh giới không thể xê dịch rằng thủ tục ấy không bao giờ được dùng để chống lại sự phê phán nhắm vào chính SOLIS. Và nó không rèn công dân của mình thành những người phục tùng, mà thành những người trưởng thành, đến mức có khả năng tự mình gạt bỏ trật tự này, nếu nó đáng bị như vậy.
Tổng quan về các bộ phận
Ai đã đọc tác phẩm này đều biết các bộ phận của nó trong mối liên hệ của chúng. Ở đây chúng được đặt cạnh nhau thêm một lần nữa, để mỗi phần của bản phác thảo có thể được so sánh với mọi phần khác, vì một trật tự chỉ vận hành trọn vẹn khi các phần của nó không mâu thuẫn với nhau.
Năm nền tảng là phần lõi không thể thương lượng: phẩm giá, sự cân bằng, trách nhiệm với hành tinh, tri thức và minh triết, sức chống chịu. Mọi điều còn lại là tự do.
Chiếc vòng là trật tự của quyền lực: một vòng tròn các cơ quan không có đỉnh, neo trong toàn thể công dân, ở mọi cấp từ khu dân cư đến hành tinh. Ai được gắn vào nó thì đã buộc vòng.
Các nghị viện thông qua luật và ngân sách của cấp mình, gồm cả người được bầu lẫn người được bốc thăm. Các chức vụ có nhiệm kỳ thực thi, có thời hạn và luân phiên. Hội đồng Minh triết nghĩ vượt qua đường chân trời và tư vấn mà không ra lệnh. Các hội đồng đạo đức thẩm định theo các nền tảng và có thể tạm dừng. Tư pháp ràng buộc tất cả, kể cả các cơ quan của chiếc vòng. Cơ quan minh bạch và kiểm tra giữ cho tri thức luôn để ngỏ và giám sát các quyền cơ bản.
Toàn thể công dân tự quyết định bốn điều: việc chấp nhận trật tự, mọi sự đụng chạm đến phần lõi của nó, việc bãi miễn các cơ quan của nó, và những câu hỏi được đặt ra trước họ hoặc được một kiến nghị đưa đến họ. Mọi điều khác do các nghị viện quyết định.
Bốc thăm, luân phiên, bãi miễn và sự tách biệt giữa tri thức và quyết định là bốn bộ phận chống lại sự thâu tóm. Chúng áp dụng cho mọi quyền lực, kể cả quyền lực vũ trang, cho ngân hàng cộng đồng và cho việc phân bổ vốn.
Ngoại lệ tự kết thúc cho phép hành động nhanh khi khẩn cấp: công khai, có thời hạn, có ngày hết hiệu lực, được thẩm định lại sau đó và kèm nghĩa vụ tháo dỡ.
Các quyền được hưởng bảo đảm cho mỗi người sự cung ứng cơ bản, nhà ở, năng lượng, lương thực, y tế, giáo dục, đi lại, mà không cần đáp lại, được chi trả từ phần chung. Ở đâu các hàng hóa thuộc bệ đỡ khác nhau, nhu cầu, thứ tự và lá thăm quyết định, chứ không phải quan hệ quen biết.
Điểm giá trị trả công cho đóng góp và dùng để mua hàng hóa tự chọn: gắn với cá nhân, không lãi, không thể tích trữ, không thể đầu cơ, với giá cả hình thành từ những tín hiệu phi tập trung trong các giới hạn sinh thái cố định. Có thể tiết kiệm và để lại thừa kế cho đến ngưỡng lo xa, vượt quá thì không.
Lượng điểm là một con số công khai. Điểm mới chỉ được sinh ra trong ngân hàng cộng đồng để đổi lấy đóng góp đã đăng ký, và ba chiếc núm vặn công khai, giá trị cơ bản của một giờ, phần chung và cái ngưỡng, giữ nó tương xứng với lượng hàng hóa tự chọn được tạo ra.
Phần chung là phần của mỗi khoản ghi có chảy vào các ngân quỹ chung, tăng dần khi vượt quá một ngưỡng. Nó thay thế thuế, đơn giản ở nguồn và hiển hiện trong cách sử dụng.
Các doanh nghiệp là cộng đồng của những người tham gia, với một tài khoản doanh nghiệp tạo thành quỹ dự phòng nhưng không thành khối tài sản. Các quỹ đan mạng lưới phân bổ vốn qua nhiều con đường độc lập, và một phần được dành riêng cho những gì khác thường.
Màng lọc là ranh giới có kiểm soát với bên ngoài. Nó cho giá trị đi qua vì những nhu cầu thực và cho những con người mang sự khác biệt chính đáng đi qua, và bịt chỗ rò mà qua đó sự tích tụ, quyền lực hay sự hủy hoại có thể lọt vào.
Sự chuyển dịch khối tài sản cũ điều chỉnh cuộc chuyển đổi: tài sản cá nhân được giữ nguyên, tài sản tiền tệ đến ngưỡng thành điểm giá trị và vượt ngưỡng thành phần quỹ không có lá phiếu, các công ty trở thành doanh nghiệp, và nợ trong nội bộ được xóa phần vượt quá một giới hạn công bằng.
Những người đại diện cho thế giới sống trao cho các hệ sinh thái, loài vật và các thế hệ tương lai một tiếng nói trước các cơ quan của trật tự.
Sự minh bạch bất đối xứng làm cho quyền lực trở nên trong suốt và che chở cá nhân. Chức vụ, quỹ, thuật toán và chiến dịch đều công khai, đời sống của công dân là riêng tư.
Ranh giới của các thủ tục áp dụng ở mọi nơi trật tự có thể can thiệp. Cả thủ tục thẩm định của không gian công cộng lẫn bộ máy an ninh đều không bao giờ được quay sang chống lại sự phê phán nhắm vào SOLIS.
Quyền được ra đi và sự trưởng thành để đặt câu hỏi cả với SOLIS là những chốt an toàn sau cùng. Một trật tự mà người ta được phép rời bỏ và gạt bỏ phải thuyết phục bằng những gì nó làm được.
Những nền tảng và bộ phận này không đứng rời rạc cạnh nhau. Chúng nối xã hội, pháp luật, an ninh, kinh tế, hành tinh, giáo dục, y tế, văn hóa, công nghệ, gia đình và thế giới thành một tổng thể. Bản chất của SOLIS nằm ở đó: không phải chế độ kỹ trị, không phải hệ tư tưởng và không phải công thức làm sẵn, mà là một mối liên kết sống động, được nâng đỡ bởi những con người biết rằng tự do, trách nhiệm, phẩm giá và sự bền vững tiếp sức cho nhau. Đó là một trật tự có một chiếc la bàn rõ ràng, chấp nhận sai lầm, học hỏi từ sai lầm và tự hoàn thiện mình.
Vì sao cần đến SOLIS
Người ta có thể hỏi vì sao lại cần một bản phác thảo bao quát đến thế và vì sao không đủ nếu chỉ sửa chữa những hệ thống hiện có. Câu trả lời là nhân loại đang đứng trước một ngã rẽ có tầm hệ trọng vượt trên mọi điều trước đây, và ngã rẽ ấy mở ra cùng lúc trên nhiều chiều kích.
Ở chiều kích hành tinh, lần đầu tiên chúng ta nắm trong tay phương tiện để biến hành tinh thành nơi không thể sống được, đồng thời nắm những kỹ thuật để chữa lành nó. Câu hỏi chỉ là chúng ta chọn hướng nào, và ở đây chỉ sửa chữa thôi thì không còn đủ. Ở chiều kích công nghệ, trí tuệ nhân tạo, công nghệ sinh học và công nghệ thần kinh tăng trưởng theo cấp số mũ và có thể gắn kết chúng ta cũng như chia rẽ chúng ta. Điều quyết định là ai điều khiển chúng và ai đặt ra các giới hạn đạo đức. Ở chiều kích xã hội, chúng ta có đủ tri thức để nuôi sống tất cả, chấm dứt nghèo đói và mở ra giáo dục cho mọi người. Thế nhưng hàng triệu người vẫn đói và bất bình đẳng vẫn gia tăng, khiến câu hỏi đặt ra là chúng ta còn muốn đứng nhìn bao lâu nữa, thay vì tạo ra những hệ thống sử dụng tri thức ấy một cách công bằng. Và ở chiều kích tâm hồn, một thế giới ăn mừng những tiến bộ phi thường, đồng thời kiệt quệ từ bên trong. Câu hỏi là chúng ta muốn những xã hội nơi con người chỉ vận hành như cỗ máy, hay những xã hội nơi họ nở hoa.
Đây không phải là kịch bản của một tương lai xa xôi, mà là hiện tại. Chúng ta đã sống giữa cuộc thử thách xé toạc này, trong một thế giới ăn mừng tiến bộ, đúc bê tông cho bất công, tan rã về chính trị, chênh vênh bên bờ vực về sinh thái và kiệt sức về tâm hồn. Vì vậy vấn đề không phải là những sửa chữa nhỏ hay việc chắp vá những hệ thống đã chạm đến giới hạn từ lâu. Vấn đề là một kiến trúc mới, một nền móng mới, một khế ước xã hội mới, nối lại con người, hành tinh, công nghệ và ý nghĩa. Sau cùng là một câu hỏi không gì nhỏ hơn: làm sao để nhân loại chúng ta không chỉ sống sót, mà còn nở hoa, làm sao để tạo ra một nền văn minh biết lớn lên, học hỏi và chữa lành, trên hành tinh này và xa hơn nữa. Thời gian đang thúc giục, vì mỗi thế hệ do dự lại đẩy trách nhiệm sang một thế hệ có lẽ không còn lựa chọn nào nữa.
Tầm nhìn lớn
SOLIS là nhiều hơn một kế hoạch cải cách, một chương trình nghị sự chính trị hay một ý tưởng kinh tế. Nó là một tầm nhìn, một tầm nhìn bao quát, lớn hơn mọi hệ tư tưởng, mọi cương lĩnh đảng phái và mọi lợi ích quốc gia. Nó phác họa một thế giới trong đó mỗi đứa trẻ đều có cơ hội khám phá năng khiếu của mình, và không tài năng nào bị mất đi chỉ vì nó không vừa với một khuôn mẫu. Một thế giới trong đó không ai đói trong khi người khác sống trong dư thừa, vì sự giàu có không có nghĩa là tự rào mình lại, mà là trách nhiệm được chia sẻ. Một thế giới trong đó lao động mang lại sự viên mãn thay vì bóc lột, công nghệ phục vụ con người chứ không phải ngược lại, và chúng ta hợp tác với thiên nhiên thay vì chống lại nó. Một thế giới trong đó các nền văn hóa cùng nhau nhảy múa thay vì giao tranh, và trong đó chúng ta ngước nhìn các vì sao không phải như kẻ chinh phục, mà như những người gìn giữ biết học hỏi.
Có người sẽ phản bác rằng điều này nghe hay nhưng không thực tế, và con người không phải như vậy. SOLIS trả lời điều đó theo hai cách. Thứ nhất, tác phẩm này chưa ở chỗ nào giả định những con người tốt hơn. Mỗi bộ phận của nó được xây cho những con người như họ đang là, dễ sai lầm, vụ lợi, dễ bị cám dỗ, và chính vì thế mà nó đứng vững. Thứ hai, tầm nhìn này không phải là một giấc mơ ngây thơ, mà là một thước đo, không phải một đích đến làm sẵn, mà là một đường sáng dẫn lối, theo đó các hệ thống, quyết định và cấu trúc có thể định hướng. Vấn đề không phải là chúng ta có tạo ra được thế giới hoàn hảo hay không. Vấn đề là chúng ta có từ chối bằng lòng với điều gì kém hơn cái tốt nhất mà chúng ta có thể trở thành hay không. Một tầm nhìn như vậy làm cùng lúc ba việc. Nó trao hy vọng, bằng cách cho thấy rằng thay đổi là có thể và tương lai có thể được định hình. Nó trao phương hướng, bằng cách giúp đặt ưu tiên và đánh giá các quyết định. Và nó trao ý nghĩa, bằng cách trả lời câu hỏi vì sao chúng ta gánh lấy những nhọc nhằn của sự thay đổi: vì chúng ta không cam chịu một thế giới nơi bất bình đẳng, hủy hoại và hoài nghi yếm thế là chuẩn mực. Như vậy nó đứng như một vì sao bên trong phía trên tất cả, trao phương hướng, kể cả trong những khoảnh khắc tăm tối, và hướng tầm mắt vượt qua chu kỳ bầu cử kế tiếp đến những thế hệ mai sau.
Lời kêu gọi gửi nhân loại
Phần này không phải là một bản phân tích, cũng không phải một lý thuyết, mà là một lời kêu gọi: gửi bạn, gửi tôi, gửi tất cả chúng ta. Vì chỉ chờ đợi những người ở trên kia giải quyết, hy vọng chính trị và các thể chế sẽ sắp xếp mọi thứ, hay tin rằng một người đàn ông mạnh mẽ mới hoặc một chương trình hoàn hảo sẽ làm thay chúng ta mọi việc, là không đủ. Cũng không đủ nếu rút lui vào sự hoài nghi yếm thế và tuyệt vọng, nấp sau màn hình và sự mỉa mai, hay tự thu nhỏ mình bằng ý nghĩ rằng một cá nhân đằng nào cũng chẳng thay đổi được gì.
Vì xã hội không phải là chính phủ và không phải là hệ thống. Xã hội là tất cả chúng ta, với những quyết định, lời nói và hành động hằng ngày. Mỗi người đều có thể thử những con đường mới trong môi trường của mình, sống bền vững hơn, cư xử công bằng hơn, nói năng tỉnh thức hơn, kết nối với người khác và tiếp sức cho khu phố và các sáng kiến, khởi đầu những dự án nhỏ, khơi mở những cuộc trò chuyện, nêu một tấm gương có thể nhìn thấy và truyền lại tri thức. Điều đó không cần một đấng cứu thế hay một lãnh tụ vĩ đại, mà cần một khối lượng tới hạn những con người nói rằng: chúng tôi muốn khác đi, chúng tôi muốn tốt hơn, và chúng tôi bắt đầu ngay tại đây và ngay lúc này, bằng những phương tiện của mình và trong cuộc sống của mình. SOLIS không phải là một dự án từ trên xuống, mà là một mạng lưới và một cánh đồng của những khả năng, trong đó mỗi chuyển động, dù nhỏ đến đâu, đều trở thành một phần của một cuộc chuyển hóa lớn.
Hãy hình dung thế này: ở một thành phố, một ngôi trường bắt đầu thay đổi cách ăn uống, mở rộng quyền cùng quyết định và dạy chánh niệm. Ở một khu phố, mọi người bắt đầu cùng nhau sản xuất năng lượng và làm sống lại các không gian công cộng. Ở một doanh nghiệp, những người tham gia sắp xếp lại thời gian làm việc và chia lợi tức công bằng hơn. Không dự án nào trong số đó tự nó thay đổi được thế giới, nhưng cùng nhau chúng tạo thành một mạng lưới ngày càng dày đặc và mạnh mẽ hơn. Lời kêu gọi của SOLIS không muốn đặt lên vai bạn một gánh nặng. Nó muốn cho bạn thấy rằng bạn là một phần của điều gì đó lớn hơn, rằng bạn có tiếng nói và không hề bất lực. Câu hỏi không phải là bạn có thể thay đổi mọi thứ hay không, mà là bạn có sẵn sàng đóng vai của mình hay không, với lòng can đảm, với trái tim và với hy vọng.
Lời kết
Tác phẩm này không được viết cho giới tinh hoa, các viện hàn lâm hay các hội nghị, và không cho những tờ giấy phủ bụi trong ngăn kéo. Nó được viết cho những con người ngày ngày làm việc, yêu thương, đau khổ và hy vọng, thường lặng lẽ, thường vô hình, thường kiệt sức, và đôi khi tự hỏi phải chăng tất cả chỉ có vậy, hay ngoài kia còn có điều gì lớn lao hơn đang gọi họ và nối họ với người khác. SOLIS là một lời mời gửi tất cả những ai cảm thấy trong mình có nhiều hơn những gì đời sống thường ngày cho phép, và có can đảm nghĩ lớn và bắt đầu từ việc nhỏ.
Mara không có thật. Bà đầu bếp không có thật, con sông cũng không, Lễ hội Ánh sáng cũng không. Nhưng mọi điều xảy đến với họ đều được xây dựng, từng bộ phận một, trong cuốn sách này, và được xây cho những con người như họ đang là. Đó là sự khác biệt giữa một giấc mơ và một bản phác thảo.
Một tác phẩm vạch ranh giới giữa tư vấn và quyết định thì không được im lặng về ranh giới ấy với chính mình. Tác phẩm này do một con người phác thảo và viết ra. Trong lần chỉnh sửa làm nên sự khác biệt giữa phiên bản này với phiên bản đầu tiên, một trí tuệ nhân tạo đã giúp người ấy. Nó đã tìm những mâu thuẫn, chỉ ra những lỗ hổng và đề xuất những câu văn. Còn từng chữ thì chính tác giả đã thẩm định, gạt bỏ hoặc giữ lại và chịu trách nhiệm. Cỗ máy đã soi sáng câu trả lời. Câu hỏi là do con người đặt ra.
Vậy xin dành tác phẩm này cho những người sẽ còn đến. Mong họ lớn lên trong một thế giới không chỉ che chở họ, mà còn nuôi dưỡng và tiếp sức cho họ. Xin dành nó cho những người già đã trao cho chúng ta những câu chuyện của họ. Mong chúng ta tôn vinh minh triết của họ và gìn giữ những trải nghiệm của họ. Và xin dành nó cho những người đang sống, chao đảo giữa sợ hãi và hy vọng. Mong họ nhận ra rằng họ không đơn độc, và nỗi khát khao ý nghĩa và sự gắn kết của họ không phải là ngẫu nhiên, mà là một tiếng gọi. Ở đây SOLIS không muốn là một giáo điều hay một cuốn kinh thánh, mà là một chiếc la bàn, một công cụ, một cây cầu và một sự khởi đầu. Nó không mời gọi đi theo một cách mù quáng, mà mời cùng suy nghĩ, cùng cảm nhận và cùng hành động.
Trên trang giấy, cuốn sách này kết thúc tại đây. Nhưng thật ra nó không kết thúc, mà bắt đầu: trong những cái đầu, trong những trái tim, trong những cuộc trò chuyện và trong những hành động nảy sinh từ đó. Mong SOLIS là một cây cầu chứ không phải một boongke, một ánh sáng chứ không phải một ngọn hải đăng của quyền lực, một lời hứa chứ không phải một mệnh lệnh. Cho trẻ thơ, cho người già, cho chúng ta, cho Trái Đất, cho các vì sao và cho sự sống.
SOLIS chỉ sống khi bạn sống nó.
System of Learning, Integrity and Sustainability — SOLIS.